Hoe het Plantsoen je aan het denken zet over vrijheid

Door: Louis Smit - 29 juli 2021

Aan de kant van de Korevaarstraat vlakbij de ingang van het Plantsoen staat een wat somber aandoend monument van Johan Atorf uit 1924 dat herinnert aan het Ontzet van Leiden in 1574. Het monument draagt als motto: “Leiden ontzet/Holland gered”. De Spanjaarden hielden de stad destijds een jaar lang in hun greep. De Leidenaren zaten als ratten in de val en er heerste een enorme hongersnood. Alleen de “glippers” glipten de stad uit om zich bij de belegeraars aan te sluiten. Het monument bevat de gebeeldhouwde hoofden van (onder anderen) prins Willem van Oranje en geuzenadmiraal Louis de Boisot. Zij waren hoofdrolspelers bij de bevrijding van Leiden en het is deze vrijheid die elk jaar op 3 oktober wordt gevierd.

Berlijnse muur

In het Plantsoen staat de toren “Human Boundaries”, een andere verwijzing naar een gebrek aan vrijheid. Kunstenaar Harold de Bree heeft het ontwerp gebaseerd op voormalige wachttorens van de DDR bij de Berlijnse Muur. Met zijn stekels ziet het gevaarte er afschrikwekkend uit. Volgens het bijschrift “plaatst De Bree vraagtekens bij de manier waarop mensen hun eigen ideologie, religie en denkbeelden proberen te beschermen”.

De Berlijnse Muur scheidde West-Berlijn tussen 1961 en 1989 van Oost-Berlijn en van de rest van wat toen de Duitse Democratische Republiek (DDR) heette, oftewel Oost-Duitsland. De Berlijnse Muur was een uiting van de Koude Oorlog en de spanning tussen Oost en West. Hij moest vooral ook voorkomen dat DDR-burgers uit de “socialistische heilstaat” zouden vluchten naar het “verdorven kapitalistische Westen”. Tijdens vluchtacties bij de Berlijnse Muur zijn veel mensen om het leven gekomen. Over vrijheid en onvrijheid gesproken: wie kent niet het mooie nummer van het Klein Orkest uit 1984 dat “Over de Muur” heet

[ https://www.youtube.com/watch?v=I7CtI6LKgaY ] en gaat over de vrijheid van vogels? Citaat: “En de vogels vliegen van West- naar Oost-Berlijn / Worden niet teruggefloten, ook niet neergeschoten”.

Achter tralies

Dat lied gaat letterlijk over vrije vogels. Wie daar gevoelig voor is, mag bepaalde gedachten hebben bij de volière in het Plantsoen. Er was er al eentje in de negentiende eeuw, maar het huidige vogelverblijf stamt uit 1939. Deze kooi valt te beschouwen als een symbool van onvrijheid en een overblijfsel uit een tijd waarin het behalve educatief ook chic werd gevonden om exotische dieren te bezitten en tentoon te stellen. Inmiddels leven er tropische vogels in vrijheid in Nederland: halsbandparkieten terroriseren met hun gekrijs menige rustige wijk.

Vol (Fr.) betekent ‘het vliegen’. Dat woord zit in volière. Bij het zien van vogels achter tralies dringen zich vragen op. Valt er in een volière eigenlijk wel wat te vliegen en in hoeverre is de mens een gekooide vogel?

Ik had nooit zo bij het vogelhuis in het Plantsoen stilgestaan. Maar laatst liep ik de Singelparkroute met twee collega’s van buiten de stad en een niet-Leidenaar helpt je bewuster te kijken. Zo merkte ik dat ik nadrukkelijk tegen hen liep op te scheppen over het feit dat Rembrandt in Leiden is geboren en dat Leidse wetenschappers tot de wereldtop behoren.

We waren de volière ongemerkt voorbijgelopen als zij er geen aandacht voor hadden gevraagd. Even een kiekje gemaakt!

foto’s Louis Smit