Een bijzondere kerk met revolutionaire muurschilderingen

Door: Louis Smit - 17 augustus 2021

Als wandelaar op de Singelparkroute zie je vanuit het Plantsoen een wit gepleisterd gebouw met een klokkentorentje. Het is de oud-katholieke kerk van Leiden, een stukje beschermd stadsgezicht op de hoek van de Zoeterwoudsesingel en de Cronesteinkade. Hoe kan het dat deze kerk een muurschildering herbergt waarop Lenin is afgebeeld, de Russische revolutionair die religie nota bene afschilderde als een geestelijk juk dat op de volksmassa’s drukt?

Steef Eman, secretaris van het kerkbestuur, is zo aardig mij te ontvangen en rond te leiden door deze bijzondere kerk met haar kleurrijke interieur en te vertellen over het oud-katholicisme. Dat ontstond na een conflict binnen de rooms-katholieke kerk in 1723 wegens een bisschopswijding zonder toestemming van de paus.
Bij ‘oud’ moet je dus niet denken aan ‘ouderwets’. Oud-katholieken zijn juist modern en gaan met hun tijd mee. Zij erkennen de paus niet als hun kerkleider en al heel lang zijn er geen missen in het Latijn maar wel in de landstaal. Er is geen verplicht celibaat voor priesters. Vrouwen worden toegelaten tot het ambt. In Leiden is Helen Gaasbeek de pastoor. Inzegening van verbintenissen van partners van hetzelfde geslacht is mogelijk.
In Nederland telt deze geloofsgemeenschap enkele duizenden belijdende leden. In Leiden zijn dat er volgens Eman ongeveer 80.

Buurman

De Leidse oud-katholieken kerkten in een schuilkerk aan de Hooigracht, maar in 1925/26 werd het kerkgebouw aan de Zoeterwoudsesingel gebouwd, naar een ontwerp van architect Bernard Buurman (1883-1951). Buurman heeft enkele gebouwen in Leiden op zijn naam staan: het Centraal Israëlitisch Wees- en Doorgangshuis, de Meelfabriek, de productiehal van spinnerij Clos & Leembruggen (nu Nieuwe Energie) en Herensociëteit Amicitia (stadscafé Van der Werff). De laatste drie gebouwen liggen pal aan de Singelparkroute.
Het kerkgebouw aan de Zoeterwoudsesingel is opgetrokken in de stijl van de villa die ernaast staat en die ooit als pastorie dienst deed. Daarin is nu een tandartsenpraktijk gevestigd. Het gebouw is rechthoekig en functionalistisch. “Vanuit de oude locatie is alleen de kansel meegekomen”, vertelt Eman, “de rest van het 18e-eeuwse interieur is verkocht aan museum De Lakenhal. De 5000 gulden die daardoor beschikbaar kwam werd bestemd voor een opdracht aan de kunstschilder Chris Lebeau om de muren te beschilderen. Deze Lebeau was een anarchist. Hij kwam aan zijn einde in concentratiekamp Dachau. Hij was een fanatiek vegetariër. Zelfs in Dachau weigerde hij soep te eten waarin vlees was verwerkt.”

Arbeiders en os

De muurschilderingen van Lebeau (1878-1945) zijn wonderlijk en laten iets zien van hoe hij zelf in het leven stond. Achter het altaar is er een zittende Jezus Christus en aan de ene lange zijde staan de vier evangelisten afgebeeld terwijl zij een publiek toespreken. Daar is niet zoveel bijzonders aan. “Maar”, zegt Eman, “Mattheus preekt voor de arbeiders, volgens Lebeau de doelgroep die Gods blijde boodschap, het Evangelie, het meest nodig had. Marcus preekt voor intellectuelen en semi-intellectuelen, sommigen hebben een bril op. En Lucas voert het woord tegenover de genieters van het goede leven waaronder modieus geklede vrouwen.”
Een prominente plaats is er voor een liggende os, het dierensymbool van Lucas. Dat zou ook iets te maken hebben gehad met Lebeau’s respect voor dieren. Johannes, tot slot, is afgebeeld met mensen die het Evangelie aanvaard hebben.

Geloof, Hoop en Liefde

Aan de andere lange zijde staan Geloof, Hoop en Liefde uitgebeeld, de veel geciteerde trits uit de brief van de apostel Paulus aan de gemeente van Korinthe (1 Korintiërs 13 in de Bijbel). De muurschildering over het Geloof toont de spotters en de afwijzers van het geloof, maar ook de mensen die het geloof hebben verinnerlijkt. “Hoop” laat een overledene zien omringd door mensen die vurig hopen dat hun ziel naar het Hiernamaals gaat. En “Liefde” verbeeldt de liefde van de moeder voor haar kind, het mededogen voor armen en zieken én de liefde voor dieren. Aandoenlijk is het gewonde hondje waarvan een poot wordt verbonden.

Lenin

Met de muurschildering over Geloof is iets vreemds aan de hand. Naast veel onherkenbare gezichten zijn er enkele bekende. Daar is Mahatma Gandhi, de spirituele leider van de Indiase onafhankelijksstrijd en voorstander van geweldloosheid. Rechts van hem het gezicht van Vladimir Iljitsj Lenin, de grondlegger van de Sovjet-Unie die de Oktoberrevolutie van 1917 ontketende en juist niet vies was van geweld.

Steef Eman: “In de jaren 1926-31, toen Lebeau aan het werk was in de kerk, had Lenin nog niet zo’n slechte pers. Waarschijnlijk zag hij er geen probleem in om hem hier als een goed mens af te beelden.”
Onder deze twee politici staan de gezichten van Ferdinando Nicola Sacco en Bartolomeo Vanzetti, Italiaanse anarchisten die naar de Verenigde Staten waren geëmigreerd en, naar algemeen wordt aangenomen, in 1927 onschuldig op de elektrische stoel ter dood werden gebracht. Vreemdelingenhaat zou daarbij een grote rol hebben gespeeld.

Bezichtiging

Volgens Steef Eman heeft iemand weleens alle geschilderde gezichten in de kerk geteld. Het zouden er 365 zijn, evenveel als het aantal dagen in een jaar. Wie nieuwsgierig is geworden naar de muurschilderingen of zelf al de gezichten eens wil natellen, is welkom voor een bezichtiging. Op zondagen is er om 10 uur een mis en daar mag iedereen naar toe. Maar ook op zaterdagen zijn de deuren soms open. In verband met corona is het raadzaam om de website van de oud-katholieke kerk in Leiden in de gaten te houden voor actuele informatie.

foto’s Louis Smit