Japan aan de singel

Door: Louis Smit - 31 augustus 2021

De Olympische Spelen in Tokio hebben in Nederland de belangstelling voor Japan weer aangewakkerd. In Leiden is die belangstelling al eeuwen zeer levendig. Op en naast de Singelparkroute kun je daarvan diverse getuigenissen vinden, variërend van een haiku op een muur tot een heuse Japanse tuin.

Wil je wat basiskennis daarover opdoen, dan is het een idee om het Japanmuseum/Sieboldhuis aan het Rapenburg 19 te bezoeken voordat je om de hoek, via de Groenhazengracht, aan je Singelparkwandeling begint. Dat museum geeft namelijk veel informatie over de Duitse arts Philipp Franz von Siebold (1796-1866), die bepalend is geweest voor de kennis van Japan in Leiden, in Nederland én in de Westerse wereld.
Nederland had tweeëneenhalve eeuw lang een handelsmonopolie in Japan. Vlakbij Nagasaki was er daartoe een handelskolonie, Dejima. Von Siebold was daar geneesheer. Vanaf 1823 legde hij een unieke en rijk gedocumenteerde verzameling van Japanse flora, fauna en culturele voorwerpen. Zijn verzameling omvatte uiteindelijk 5000 etnografische objecten, 200 zoogdieren, 900 vogels, 750 vissen, 170 reptielen, meer dan 5000 ongewervelden en 2000 verschillende soorten planten. Veel daarvan verzamelde Von Siebold tijdens de Hofreis van 1826 waaraan hij deelnam. Regelmatig op Hofreis naar de shogun in Edo (nu Tokio) was een verplicht nummer voor het opperhoofd van Dejima.

Volkenkunde

Het overgrote deel van de collecties bevindt zich in Leiden: de etnografische collecties in het Sieboldhuis en het Museum Volkenkunde, waarvan Von Siebold een van de grondleggers was. Op je Singelwandeling kom je automatisch langs Volkenkunde. Ga even naar binnen en bekijk daar de maquette van de handelskolonie Dejima. Dit museum organiseert geregeld Japan-activiteiten, zoals theeceremonies, ikebana-demonstraties en een tentoonstelling over geisha’s.
Museum Naturalis beheert de natuurhistorische collecties. “De Westerse kennis over Japan is in Leiden begonnen”, zo durft dat laatste museum wel te zeggen.
Von Siebold, die zich na zijn Japanse avonturen in Leiden aan het Rapenburg vestigde, heeft zo veel verschillende dingen gedaan dat het onmogelijk is om volledig te zijn. Een aardige actie was bijvoorbeeld dat hij de theeplant van Japan naar Nederlands-Indië bracht. Het was nog niet eerder gelukt om de theezaden in leven te houden, maar hij gebruikte de bewaarmethode van de Japanners. Verpakt in ijzerhoudend leem behielden ze maandenlang hun kiemkracht.

Ginkgo

Weinig is Japanser dan kersenbloesem. In het Rembrandtpark zijn in 2014 kersenbomen geplant, een geschenk van de stad Nagasaki waarmee Leiden een stedenband heeft. In het Blekerspark verwijst vervolgens de hele sfeer naar Japan. In een bamboe-omheining staat een kleine ginkgo biloba. Je moet overigens wel even goed zoeken want er staan heel wat andere gewassen omheen. Deze vredesboom, afkomstig uit Hiroshima, staat symbool voor de Japanse relatie met Leiden en is een stil protest tegen kernwapens. In 1945 gooiden de Verenigde Staten atoombommen op Nagasaki en Hiroshima.
Behalve de ginkgo vind je in het Blekerspark ook drie variëteiten van de Japanse esdoorn, een zoete kers en een Japanse abrikoos. Maar de hoofdschotel van de Japanse flora in Leiden is toch wel de Japanse Sieboldtuin in de Hortus Botanicus.

Japanse tuin (in de Hortus botanicus0

Ginkgo – herkenbaar aan de sierlijke, waaiervormige blaadjes

Muurgedichten

Daar, in de Hortus Botanicus, is ook een Japans muurgedicht te zien van Sugawara no Michizane (845-903). Hij dicht:

“Als de wind uit het oosten waait
zend me dan jullie geur
bloesems van de pruimeboom
jullie baas is weg
maar vergeet toch de lente niet!”

Korter maar even onthecht is een ander Japans muurgedicht, namelijk de haiku van haikumeester Matsuo Basho (1644-1694). Een haiku is een typisch Japans gedicht dat bestaat uit twee regels van 5 lettergrepen en daartussenin een regel van 7 lettergrepen.

“Een woedende zee
tot aan het eiland Sado
strekt zich de Melkweg”

Deze haiku prijkt op de muur van de Nonnensteeg naast het Academiegebouw, ook vlakbij de Singelparkroute.

Japanstudies

Wat mij er, tot slot, op brengt dat de Universiteit van Leiden Japanstudies aanbiedt. “Japan kent niet alleen een rijke geschiedenis en eeuwenoude tradities, maar is ook één van de grootste economieën ter wereld”, zo luidt de aanbeveling, “Met Japanstudies leer je het hedendaagse, moderne en traditionele Japan intensief kennen en begrijpen, met kennis van de taal als jouw basis. Leer de wereld áchter de stereotypen kennen.”
Wie niet zo diep wil gaan maar wel de beginselen van de taal wil leren, kan voor een cursus terecht bij BplusC (Bibliotheek plus Centrum voor kunst en cultuur in Leiden e.o.). Al is het maar om iets te begrijpen van het menu van een van de restaurants in Leiden die Japanse gerechten serveren.