Plataan

Door: Annette ter Haar - 30 april 2020

De plataan is een beetje een uitslover, met zijn camouflagepak en de vrolijke balletjes die er een winter lang in blijven hangen. Ik vind ze prachtig, vooral die ene boom die aan de Maresingel staat, zo’n beetje tegenover de voormalige watergasfabriek. Deze plataan heeft de afgelopen jaren zijn omgeving ingrijpend zien veranderen. Van Slachthuisterrein naar de woonwijk Nieuw Leyden. Hij staat aan het Singelpark met zicht op het nieuwe Energiepark.

Beeld van een boom

De plataan is een beeld van een boom en verbonden met industrieel Londen. Ook kunstenaarsduo Gilbert & Gilbert zijn fan van de plataan en vereeuwigde deze in glas-in-lood. Ruim de helft van alle bomen in Londen zijn platanen, ze geven schaduw en zijn de longen van de stad. De plataan is één van de weinige bomen die tegen roet bestand is. Zijn schors is broos en kan de snelle groei van de stam en takken niet bijhouden, waardoor hij afschilfert. Die schors bevat talloze kleine poriën van een millimeter of twee doorsnee, die lenticellen heten en gasuitwisseling mogelijk maken. Doordat de plataan in staat is een laag roet die hij uit de atmosfeer heeft verwijderd, af te werpen, helpt hij zichzelf en zijn stadgenoten gezond te blijven.

Plataanvouwmot

De gewone plataan is een hybride, een kruising tussen de westerse en de oosterse plataan. Platanus is afgeleid van het Griekse platy en betekent breed. In Noordwest-Europa zijn er maar weinig insectensoorten die op de plataan leven. Er leven weinig dieren, mossen en korstmossen op en in platanen, dus teveel platanen komt de biodiversiteit ter plaatse niet ten goede. De plataanvouwmot is wel gek op de plataan en algemeen aanwezig in Nederland en België sinds 1967.

Industrieel verleden

Onze plataan staat op een voormalig industrieel terrein. Alleen de monumenten herinneren daaraan. Zo is Maresingel 20 de voormalige dienstwoning van het slachthuiscomplex, gebouwd in 1902 door architect H. Paul. En Maresingel 21 en 21A is de dienstwoning van de Stedelijke Fabrieken van Gas en Elektriciteit, gebouwd in 1933.

Vleeshal

De eerste vleeshal in Leiden stond aan de noordoostelijke kant van de Breestraat, tussen de Diefsteeg en de Pieterkerkchoorsteeg. In 1415 werd de vleeshal, een gemeentelijke dienst, verplaatst naar het ‘Groote stede huys’, het stadhuis. Vanaf 1616 vindt de veemarkt elke vrijdag plaats op de Beestenmarkt. In 1876 verhuist de veemarkt naar de daarvoor gedempte Lammermarkt.

Slachthuis

Op 27 april 1903 opende het Leidse Abattoir aan de Maresingel. Het was zeer modern geouitilleerd. De ontwerper werd geïnspireerd op een rondreis langs moderne Duitse voorbeelden. De stoom-koelinrichting had een overcapaciteit die werd benut voor een ijsfabriek; ijs werd verkocht aan slagers voor hun koelcellen. Het Leidse Abattoir – overigens ook de thuisbasis voor de regionale keuringsdienst – groeide in de jaren zestig van de twintigste eeuw uit tot een belangrijke exportslachterij. De laatste jaren stonden vooral in het teken van de (rituele) slacht voor de islamitische gemeenschap.

In 1980 sloot het slachthuis definitief zijn deuren. Toen er plannen voor een nieuwe woonwijk kwamen met behoud van een aantal karakteristieke panden zoals de directeurswoning en de oude stallen waar nu een kinderdagverblijf zit, schreef stadshistoricus Cor Smit een boek over de ontwikkeling van een industrieel gebied tot de woonwijk Nieuw Leyden.

Nieuw Leyden

Nieuw Leyden is een Leidse wijk met een eigen wikipedia pagina en een eigen website. Daar is dus iets bijzonders mee aan de hand. “Als je mensen wilt vasthouden in de wijk, is er maar één manier: laat ze zelf hun huis bouwen”. Zo vatte wethouder Ruimtelijke Ordening Ron Hillebrand in 2000 zijn visie op de woonwijk Nieuw Leyden in één zin samen. Hij zag particulier opdrachtgeverschap als middel om ‘sociale stijgers’ voor Leiden Noord te behouden. En gaf op deze manier ook de uitstraling van het indertijd minder goed aangeschreven gebied een extra impuls. In 2000 begon een bijzonder binnenstedelijk experiment met particulier opdrachtgeverschap. De verkoop ging niet zo hard als verwacht, dus is er ook met een vastgoedontwikkelaar gewerkt. Het is bijzonder om te zien hoe groot de verschillen in smaak blijken te zijn, tussen wat mensen zelf vormgeven en de gevels die een projectontwikkelaar standaard bouwt.

In 2014 was de wijk officieel klaar. En het is gelukt: Nieuw Leyden is een bijzondere wijk geworden. Een hypermoderne wijk pal naast de oude binnenstad, waar oud en nieuw verbonden zijn op een groene, ontspannen en kindvriendelijke manier. Wandelend door de straten, ontdek je elke keer weer nieuwe mooie details. Een fietspad langs de Driemanschapskade verbindt de Merenwijk met de binnenstad.

Bedenkers, bouwers en bewoners

Arie Bergsma en Esther Stevelink van Studio Gaaga (Russisch voor Den Haag) wonen en werken in Nieuw Leyden en hebben er diverse woningen ontworpen. Hoe kijken zij terug op de plannen van toen? En wat zijn voor hen de hoogtepunten in de wijk? En hoe zit het met die zeven platanen voor de deur van hun woonwerklocatie?

Ik spreek met ze via Zoom. Het is een bijzondere dag vandaag want ze hebben net hun huis (Wattstraat 8) verkocht. Ze bouwden het in de vorige crisis.  Lehmann Brothers was net omgevallen en Wouter Bos vertelde nog dat de bankencrisis ons niet zou raken. Ook nu, midden in de corona-crisis, gaan ze opnieuw het avontuur aan. Ze bouwen een nieuw huis voor zichzelf in Delft. Van hout, en deze keer worden wonen en werken gescheiden. Dus er breekt echt een nieuwe fase voor ze aan. Hoe kijken zij terug op Nieuw Leyden?

“We zijn vanaf het allereerste begin betrokken geweest bij het project en hier in 2011 zelf komen wonen. Wat we het meest geslaagd vinden, is het autovrije karakter van de wijk. Je ziet de wijk steeds groener worden, met hier een pot en daar een perkje. En de bewoners gebruiken de straten. Er wordt gespeeld, gegeten, gefietst, gewandeld en gevaren. Dat is mooi om te zien.

De bomen stonden er al voordat wij de kavel kochten en eerlijk gezegd waren ze ook de reden dat we juist deze kavel wilden hebben. Het zijn platanen die plaats moesten maken voor Socrates, de nieuwbouw van het Stedelijk Lyceum even verderop. Het duurt lang voor je mooie bomen hebt, en deze waren er al. We hebben daar bij het ontwerp van ons huis ook rekening mee gehouden, onder andere in waar we de ramen wilden hebben.

Je leeft echt met de natuur en met de seizoenen mee. We zien de boomkronen en de duiven die er doorheen vliegen. Je ziet het eerste groen, in de zomer zie je de bast vervellen, in de herfst liggen er overal bladeren en in de winter hangen de balletjes in de bomen. Zonwerende natuur, bomen die een prachtig schaduwspel in je huis brengen. We zijn ook steeds meer met hout gaan ontwerpen, in Het Bosbad in Eindhoven met cloeziana palen, bij CiWoCo in Amsterdam met het hergebruiken van oude damwandprofielen en in ons nieuwe huis aan de rand van de spoortunnel willen we met oude spoorbielzen gaan werken”.

Meer lezen?

Een reis om de wereld in 80 bomen, Jonathan Drori

http://www.industrieel-erfgoed.nl/sites/default/files/bijlagen/bestanden/stielz_nr._1_april_2003.pdf

(foto’s Annette ter Haar)