Introductie Welkom in Leiden!?

Door: Claudia Brown - 27 oktober 2020

Vrijheid en veiligheid, wie wil dat niet? Is de kunst die we nu in het Singelpark zien het zoeken naar waar de grens van de vrijheid ligt? Het park wordt gemarkeerd door de singels, een overgangsgebied van stad naar buitenwijk. Het vindt zijn fundament in de ontwikkeling van de stad Leiden, waar alle mensen welkom waren om een bijdrage te leveren aan handel en vrijheid van denken. Op de hoek van de Beestenmarkt en de Nieuwe Beestenmarkt staat op een gevelsteen ‘In het land van belofte is de nieuwe stad’. In die ene zin liggen de persoonlijke geschiedenissen en verhalen van nieuwkomers besloten: geloofsvluchtelingen, economische vluchtelingen, wetenschappers.

Al 400 jaar vieren de Leidenaren het Ontzet van Leiden (1574). Om de herwonnen vrijheid op de Spanjaarden en omdat de stad daarna een toevluchtsoord werd. In de 100 jaar na het Ontzet groeide de bevolking van 12.000 naar 65.000. Als je dan rekening houdt met ziektes en epidemieën, kom je uit op een instroom van rond de 100.000. Grote groepen nieuwkomers waren Walen en Duitsers die in de lakenindustrie kwamen werken. In die periode waren er meer Franstaligen dan Nederlandstaligen in Leiden. In deze stad van vrijheid van denken werd de statenbijbel gedrukt, maar ook het werk van Descartes of het uit Italië gesmokkelde werk van Galilei. Ook binnen persoonlijke grenzen en idealen wist men de vrijheid op te zoeken. Bijvoorbeeld ten behoeve van een groter doel. De stichters van de universiteit waren Calvinisten maar ook Humanisten die ‘vrijheid van geweten en plaats’ boden aan andersdenkenden ten gunste van de ontwikkeling van de wetenschap.

Die vrijheid moest wel worden beschermd en verdedigd. De vestingwallen die in de 17e eeuw hun huidige vorm kregen zijn daaraan een blijvende herinnering, nu als park. Dit verleden biedt andere perspectieven op het thema ‘grenzen’ dan de onze. Grenzen hadden een praktisch nut en noodzaak. Binnen de muren van de stad was je niet alleen letterlijk veilig voor vijanden en gespuis, je genoot ook stadsrechten en je had een betere rechtspositie dan mensen buiten de stad. De manier waarop wij nu over migratie denken wordt door de geschiedenis gerelativeerd. Tot de 19e eeuw werd daar niet zo ingewikkeld over gedaan en benaderde men het vooral pragmatisch. Hoe anders is dat nu. De roep om migranten toe te laten in ons vergrijzend continent wordt vaak overstemd door de angst voor het verlies van identiteit en nationaliteit.

De vier nieuwe en twee bestaande kunstwerken die de tentoonstelling Welkom in Leiden!? vormen, en door curator Sandra Spijkerman bij elkaar zijn gebracht, zijn drie jaar lang in het park te zien. Een van de werken wordt een participatief kunstwerk en is nu in ontwikkeling. De kunstwerken verkennen het thema ‘grenzen’ in de meest brede zin. Het menselijk aspect staat daarbij voorop. Wat doet een grens met mensen? En wat betekent dat voor ze? Tijdens uw rondgang door het park reiken de werken een variatie aan soorten grenzen aan: psychologische en innerlijke grenzen die ons ongemerkt beperken, biologische grenzen zoals de natuurlijke grootte van een groep, de grenzen die buiten ons dagelijkse blikveld liggen zoals die van Europa, de herkenbare en bedreigende beeldtaal van grensbewaking of de grenzen binnen systemen en ideologieën en hoe je daaruit kunt breken.

Grenzen doen ons meteen denken aan de vluchtelingenproblematiek. Wie willen we toelaten; wie sluiten we buiten; en waarom? Maar ook om in vrijheid te kunnen leven, om te denken en te doen wat we willen, zijn grenzen nodig. Vrijheid voor de een betekent dus tegelijkertijd een beperking voor de ander. In dat spanningsveld tussen nut en noodzaak en de beperkingen die het de ander oplegt, daar bevindt zich het concept van de tentoonstelling Welkom in Leiden!?

Tekst: Véronique Hoedemakers

Foto: Jan Willem Broekema