Werk mee aan het langste, mooiste en spannendste stadspark van Nederland

Ontstaan van Leiden. Op de plaats waar de Oude en Nieuwe Rijn samenkomen wordt een burcht gebouwd. Aan de zuidelijke oever van de Rijn (waar nu de Breestraat loopt) groeit een nederzetting.

Start van de bouw van de eerste verdedigingsmuren rondom de stad. De nederzetting die ontstond aan de oevers van de Rijn rondom de Breestraat en de Burcht is gegroeid tot een stadje van 4.000 inwoners.

Leiden breidt uit aan de noordkant en oostkant van de stad. De Oude Vest vormt de stadsmuur aan de noordzijde. De overzijde van het water heet de Oude Singel: de oorspronkelijke benaming van de weg die aan de buitenzijde langs de vestinggracht loopt. Op de foto een deel van de oude stadsmuur t.h.v. de Schouwburg, waarvan de fundering weer is opgemetseld.

De stad breidt uit aan de zuidkant. De Witte Singel vormt nu de verdedigingsgracht aan de zuidkant. De singel wordt gegraven over de loop van een oude wetering.

Bouw van de Haagpoort, de eerste stadspoort. Zo genoemd omdat hier de weg naar Den Haag loopt. In 1426 wordt de poort vervangen door een poort van wit steen: de Witte Poort.

Bouw van de waltoren Oistenryck, de enige van de 33 muurtorens die bewaard is gebleven. De bouw van de nieuwe stadsmuren duurde tientallen jaren; pas daarna worden de nieuwe torens toegevoegd. Waltoren Oostenrijk heeft een ‘tweelingzusje’ honderd meter met de naam Bourgondië. Deze namen ontlenen de waltorens aan het echtpaar dat over Holland heerst, Maria (de Rijke) van Bourgondië en aartshertog Maximiliaan van Oostenrijk, later de keizer van Duitsland.

Op 3 oktober wordt Leiden terugveroverd op de Spaanse troepen onder leiding van bevelhebber Valdez. De Watergeuzen trekken de stad binnen via de waterpoort bij de Vliet. Nog steeds wordt elk jaar op 3 oktober Leidens Ontzet gevierd: een groot volksfeest.

Oprichting van de Universiteit Leiden als eerste universiteit in Nederland. Als ‘bedankje’ van de koning, naar men zegt, voor het heldhaftige verzet van de Leidenaren tegen de Spanjaarden.

Aanleg van aarden stadswallen en bolwerken die in de plaats komen van stenen muren. Door de komst van kanonnen bieden de muren niet meer voldoende bescherming.

Carolus Clusius (geboren te Arras en eerder werkzaam voor het Weense hof) wordt als hoogleraar botanie naar Leiden gehaald. Clusius introduceerde onder meer de tulp in de Westerse wereld en bouwt een van de omvangrijkste plantencollecties van Noordwest Europa.

Oprichting van de Hortus botanicus, de oudste botanische tuin van Nederland. Eerst achter het Academiegebouw aan het Rapenburg, later uitgebreid tot aan de Witte Singel. Aanvankelijk als kruidentuin voor de medicijnenstudenten, maar Clusius maakte er als prefect meer van dan dat: hij verzamelde zo veel mogelijk planten.

Rembrandt van Rijn wordt geboren in de Weddesteeg, aan het Pelikaansbolwerk bij het Galgewater. Het geboortehuis werd in de eerste helft van de 20e eeuw afgebroken.

De vierde stadsuitbreiding, ten noorden van de Oude Vest en het Galgewater. Door de voortdurende komst van gevluchte Franse en Belgische hugenoten, die voornamelijk in de wolnijverheid gaan werken, groeit de bevolking onstuimig. Jan Pietersz. Dou maakt de ontwerpen voor de stadsuitleg.

De eerste groep pilgrims vertrekt naar Amerika met de boot Mayflower, vanaf de Vliet. De pilgrims zijn een groep Engelse orthodoxe calvinisten die in Leiden zijn neergestreken, maar de stad te werelds vinden. Ze willen in Amerika hun christelijke idealen realiseren. De pilgrims worden als de founding fathers van de Verenigde Staten gezien.

Een pestepidemie eist 13.000 doden. Gewone begraafplaatsen kunnen de aantallen niet aan, vier nieuwe begraafplaatsen worden op de bolwerken gesticht. Twee bolwerk-begraafplaatsen zijn nog over: Groenesteeg (foto) en Zijlpoort.

De vijfde stadsuitbreiding, bij de Haven (rechtsboven op de foto).

De eerste trekschuit tussen Leiden en Haarlem. Tot de komst van de trein was de trekschuit het belangrijkste vervoermiddel tussen steden in die tijd, en de Haven de belangrijkste aan- en afmeerplaats. Postkoetsen waren weliswaar twee keer zo snel, maar ook vijf keer zo duur.

De singelring is nu compleet door de laatste stadsuitbreiding, aan de oostkant van de stad tussen Haven en Geregracht. De nieuwe stadswijken worden nu niet meer beschermd door muren, maar door zware aarden wallen, versterkt met flinke bolwerken. De Leidse binnenstad krijgt de vorm die het nu nog steeds heeft.

Bouw van de Morspoort. Deze heet dan ‘Galgpoort’ omdat de poort uitkijkt op het Galgeveld, waar de lichamen van ter dood veroordeelden tentoon worden gesteld. In de 17e eeuw vindt men dit toch te grof en krijgt het de nieuwe naam Morspoort, naar het moerassige gebied (‘mors’) dat buiten de poort ligt.

Carl Linnaeus, de beroemde Zweedse arts en plantkundige, ontwikkelt in de Hortus botanicus de Systema naturae, waarin hij de natuur in drie rijken verdeelt (mineralen-, planten- en dierenrijk). Dit systeem wordt tot op de dag van vandaag wereldwijd gehanteerd.

Bouw van Molen de Valk. Deze vervangt één van de 19 molens die op de stadsmuren staan. Op de muren kunnen ze de meeste wind vangen.

Oprichting textielfabriek Clos & Leembruggen aan de Maresingel. Vanaf de 15e eeuw wordt Leiden steeds belangrijker als textielstad. Het Leidse laken was in de 17e eeuw wereldwijd befaamd. In de voormalige spinnerij van de fabriek is nu Nieuwe Energie gevestigd.

De kanonnen worden van de wallen gehaald.

Bouw van het Arsenaal.

Ingebruikname van begraafplaats Groenesteeg. Keizer Napoleon heeft het begraven in de kerk verboden. Leidse welgestelden zoeken nu een andere plek. Het oog valt op het bolwerk aan de Groenesteeg. Naast verschillende notabelen is ook de moeder van Vincent van Gogh hier begraven (foto).

Stadsarchitect Van der Paauw verbouwt een voormalige paardenstalling en bedelaarshuis bij de Witte Poort tot een kazerne. Lodewijk Napoleon heeft van Leiden een echte garnizoensstad gemaakt: er komen verschillende nieuwe kazernes bij. Na het vertrek van de Fransen verandert dat niet.

Stichting van katholieke begraafplaats Zijlpoort. Deze begraafplaats is – in tegenstelling tot begraafplaats Groenesteeg – nog steeds in gebruik.

Opening van het Plantsoen, een Engelse landschapspark naar het ontwerp stadarchitect Van der Paauw, aan de Zoeterwoudsesingel. Er omheen bouwt men statige herenhuizen op de gedempte binnenvestgracht.

Bouw van de Koninklijke Nederlandse Grofsmederij langs de Zijlsingel. Deze fabriek specialiseert zich in metaalbouw voor de scheepvaart. Een anker in het Ankerpark, gelegen op de plek waar de fabriek stond, herinnert hier nog aan.

Opening van de eerste stedelijke gasfabriek van Nederland op het Papegaaisbolwerk aan de Maresingel. Het gas wordt via leidingen naar de lantaarnpalen in de stad gevoerd, waar men ze nog wel moet aansteken. Gaandeweg worden ook huizen van rijke mensen van gas voorzien. Tot die tijd gebruikte men kaarsen en olielampen voor de verlichting.

Oprichting van Stoombootmaatschappij de Volharding, dat een hoofdkantoor aan de Haven krijgt. Trekschuiten maken plaats voor stoomboten. De Volharding heeft twaalf stoomboten waarmee het mensen, goederen en vee vervoert van en naar Alphen, Amsterdam, Gouda etc.

Oprichting van de Kweekschool voor de Zeevaart aan het Galgewater, vanaf 1879 in het karakteristieke gebouw dat er nu nog staat. Hier krijgen jongens (de ‘Jantjes van Leiden’) een intern opleiding tot matroos. Het gebouw is van binnen geïnspireerd op een schip. De jongens slapen er in hangmatten. In 1922 wordt de school opgeheven.

Opening van de ‘Zwem- en Badinrigting Rhijnzigt’ in het Galgewater. Hier krijgen de meer welgestelde burgers en de leerlingen van de Kweekschool voor de Zeevaart hun zwemlessen. Het bad doet vijftig jaar dienst.

Opening van het zwembad aan de Herensingel. Men kan zwemmen in een voor nieuwsgierige ogen afgeschermd deel van de singel, waarvan het water tamelijk helder is. In 1925 wordt het bad afgebroken.

Start van de sloop van de stadspoorten. Tot 1876 worden op twee na alle poorten neergehaald omdat het gemeentebestuur ze als sta-in-de-weg ziet. Ze zijn niet meer nodig voor de verdediging of om invoerrechten te heffen. (Foto: Rijnsburgerpoort).

Bouw van de Sterrewacht aan de Witte Singel, met telescoop. Beroemde sterrenkundigen als Oort en De Sitter geven de Leidse sterrenkunde internationale faam.

Bouw van de volière in het Plantsoen.

Bouw van een nieuw academisch ziekenhuis aan de Morssingel. Een grote cholera-epidemie in 1866 is een van de aanleidingen tot de bouw. De behuizing in het ziekenhuis dat nu Museum Boerhaave is, is te klein. Een paar decennia later is het ziekenhuis op het bolwerk weer te klein en verhuist het naar de andere kant van het station. Nu is Museum Volkenkunde gevestigd in het pand.

Voor het eerst wordt een woonwijk gebouwd aan de buitenzijde van de singels, tussen de Rijnsburgersingel en het station. De vesting wordt door de bevolkingsgroei steeds meer een benarde veste. Rijke Leidenaars vestigen zich daarom steeds meer buiten de stad.

Bouw van de Sociëteit Musis Sacrum in het Plantsoen. In de muziektent en het paviljoen worden concerten gegeven, waaronder zomeravondconcerten. Ook ‘buitenleden’, mensen van buiten het hek, genieten daarvan.

Bouw van het Zoölogisch Laboratorium van de Universiteit Leiden, naast de Sterrenwacht. In 1957 uitgebreid met een hoge toren aan de Kaiserstraat, die in 2013 weer wordt gesloopt.

Adriaan Koole sticht Meelfabriek de Sleutels aan de Zijlsingel. De fabriek maakt een enorme groei door en voorziet in 20% van de Nederlandse meelbehoefte. Sinds de sluiting in 1998 staat het grote complex leeg.

Door annexatie van gebieden van de omliggende gemeenten Oegstgeest, Zoeterwoude en Leiderdorp worden de singels toegevoegd aan Leiden en kunnen grote nieuwe woonwijken aan de buitenkant van de singels worden aangelegd: Vreewijk, Burgemeesterswijk, Professorenwijk.

Enkele diaconessen beginnen met de ‘betere verzorging’ van zieken in een huis aan het Plantsoen. Al snel verhuist men vanwege de groei van patiënten naar buitenplaats Groenhoven aan de Witte Singel, dat gaandeweg wordt uitgebreid tot 120 bedden. In 1956 verhuist het Diaconessenhuis naar nieuwbouw aan de Houtlaan net buiten het centrum.

De Langegracht tussen de Mare en Molen de Valk wordt gedempt en omgedoopt tot Lammermarkt. De veemarkt groeit uit tot één van de grootste van Nederland.

Opening van uitspanning Oud-Hortuszicht, een centrum voor bruiloften, partijen, studentenfuiven en tentoonstellingen en start- en eindplaats van menig zondagse wandeling. Met theetuin en carrousel met paarden voor de kinderen. In 1959 sluit het restaurant en in 1966 wordt het pand gesloopt. Onder de oude bomen wordt een parkje aangelegd.

Sloop van molen ‘de Oranjeboom’ in het Plantsoen.

De stedelijke gasfabriek aan de Maresingel produceert nu ook elektriciteit en wordt omgedoopt tot Stedelijke Lichtfabrieken. Hele arbeiderswijken worden gesloopt om ruimte te bieden aan deze fabriek en alle andere fabrieken die aan de noord- en oostzijde van de binnenstad steeds groter worden.

Bouw van de gemeentelijke Vuilverbranding aan de Maresingel, de tweede vuilverbranding van Nederland en de oudste die nog overeind staat. In 1929 worden de ovens weer gesloten omdat ze te veel overlast (o.a. vliegas) geven. Leids afval gaat vervolgens met schuiten naar Nieuwkoop, waar men het gebruikt voor landwinning in de plassen.

Sloop van muziektent en paviljoen van muzieksociëteit Musis Sacrum.

Demping van de diverse singelsloten aan de buitenzijde van de singelweg om meer plaats te maken aan het verkeer. Bomen worden gekapt en de onverharde wegen krijgen asfalt.

Door de aanleg van een verkeersweg wordt de Plantage (bij de Hogewoerd) afgesneden van de rest van het Plantsoen. In 1880 was het geliefde wandelpark al verkleind door de bouw van een rij herenhuizen aan de stadszijde van het park.

Complete woonwijken tussen de Hooigracht en de Herensingel worden gesloopt om plaats te maken van nieuwbouw. Talloze woningen, monumenten (waaronder 18 hofjes) en grachten verdwijnen. In de binnenstad en op een deel van de singels worden drukke verkeerswegen aangelegd (city ring). De uitvoering van de plannen stokt na verloop van tijd wegens een gebrek aan geld en andere problemen.

Een nieuw links college treedt aan en haalt een streep door de oude binnenstadsplannen. Waar mogelijk worden oude buurtjes hersteld, walkanten en straten gerepareerd en riolering aangelegd (tot die tijd loosde men nog op de grachten). De binnenstad wordt zo veel mogelijk ‘autoluw’ gemaakt.

Het Leidsch Dagblad organiseert de eerste Singelloop. De opbrengst komt ten goede aan goede doelen. Het deelnemersveld groeit naar 5000 deelnemers in 2013.

Sloop van de Morspoortkazerne. Daarmee verdwijnen de laatste herinneringen aan het fameuze Vierde Regiment Infanterie uit het stadsbeeld. Bijna tachtig jaar hebben de gebouwen een onderkomen geboden aan talloze lichtingen infanteristen.

De universiteitsgebouwen rond de Witte Singel worden opgeleverd. Het plan voor een 140 meter hoge toren redt het niet vanwege rijksbezuinigingen. Wel komt er een kleinere bibliotheek en vakgroepgebouwen voor de faculteit Geesteswetenschappen.

Het Galgewater wordt een permanente historische haven, dankzij een initiatief van een aantal enthousiaste burgers. Het past in de trend van die tijd om meer te doen met het historische erfgoed van de stad, onder andere vanwege het opkomende toerisme.

Om watertoeristen uit het plassengebied naar Leiden te lokken, wordt in de oude Haven een nieuwe passantenhaven aangelegd. Ook verbetert de gemeente de ‘doorvaarbaarheid’ van de grachten in de binnenstad. Maatregelen die een grote impuls voor het watertoerisme betekenen.

Projectontwikkelaar Ab van der Wiel koopt de voormalige Meelfabriek van Meneba. Hij wil het gebouw nieuw leven inblazen en een publieke functie geven. De beroemde Zwitserse architect Peter Zumthor (foto) maakt een ontwerp voor de omvorming van het complex naar wonen, werken en recreëren. Naar verwachting begint de bouw in 2014.

Een nieuwe woonwijk verrijst op en rond het voormalige slachthuisterrein aan de Maresingel: Nieuw Leyden. Bewoners kunnen een kavel kopen en naar eigen inzicht en smaak een huis laten bouwen. Dat leidt tot een zeer gevarieerde buurt.

Opening van Nieuwe Energie aan de Maresingel, een bijzondere combinatie van daklozenopvang en Huis van de Communicatie in de spinnerij van de voormalige textielfabriek Clos & Leembruggen (gebouwd in 1941).

Wereldberoemd DJ Armin van Buuren uit Leiden verzorgt op de Lammermarkt het spetterende slot van de actie 3FM Serious Request. De week voor kerst hebben drie discjockeys van 3FM zich zes dagen opgesloten in een glazen huis om non-stop muziek te draaien zonder te eten. De actie levert 8,6 miljoen euro op voor het Rode Kruis om moeders en hun gezinnen in oorlogsgebieden te helpen.

De gemeente Leiden en Stadslab Leiden starten met de ontwikkeling van het Singelpark: een aaneengesloten park van zes kilometer langs de zes kilometer lange Leidse singels. Studio Karst en Lola Landscape Architects winnen een internationale Ideeënwedstrijd en mogen hun plannen samen verder uitwerken. De Singelpark Design Expo in de tuin van Museum Volkenkunde ontvangt 9000 enthousiaste bezoekers. Stadslab richt de stichting Vrienden van het Singelpark op.

De Vrienden van het Singelpark starten een tijdelijke kweektuin voor het Singelpark, op de voormalige Trafolocatie tussen Leiden CS en de Morssingel. Hier kunnen inwoners en bezoekers van Leiden bomen en planten doneren die verder worden opgekweekt om straks een plaats in het Singelpark te krijgen.